Bạn phải dừng tập ngay và gọi cấp cứu 115 nếu gặp đau hoặc tức ngực, ngất hay suýt ngất trong lúc gắng sức, khó thở dữ dội không giảm khi nghỉ, tim đập loạn nhịp bất thường, dấu hiệu đột quỵ như méo miệng, yếu nửa người, nói khó, hoặc lú lẫn khi tập dưới trời nóng. Va đập đầu kèm choáng, đau cổ dữ dội sau ngã, biến dạng chi, không chịu được sức nặng lên chân là những trường hợp cần dừng và được khám sớm.
Thể thao phong trào mang lại nhiều lợi ích cho tim mạch và tinh thần, và các sự cố nghiêm trọng là hiếm. Nhưng khi chúng xảy ra, vài phút phản ứng đúng của chính người tập và người xung quanh có ý nghĩa rất lớn. Bài này chia các dấu hiệu theo ba mức khẩn cấp, giải thích ngắn gọn vì sao từng dấu hiệu đáng lo, nói về việc người cùng tập nên làm, và vai trò rất hạn chế của AI trong những tình huống này. Bài cung cấp thông tin chung, không thay cho khoá huấn luyện sơ cấp cứu hay khám bệnh.
Ba mức khẩn cấp: gọi 115, đi khám trong ngày, theo dõi và hẹn khám
Bảng dưới gom các dấu hiệu hay gặp trong thể thao phong trào theo mức khẩn cấp. Khi phân vân giữa hai mức, chọn mức khẩn cấp hơn.
| Mức | Dấu hiệu | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Gọi 115 ngay | Đau, tức, nặng ngực, có thể lan ra tay, hàm, lưng; ngất khi đang gắng sức; khó thở dữ dội; tim đập rất nhanh hoặc loạn kèm choáng; dấu hiệu đột quỵ; lú lẫn, co giật khi tập trời nóng; bất tỉnh sau va đầu; nghi chấn thương cột sống | Dừng tập, gọi 115, người có huấn luyện sơ cấp cứu hỗ trợ, không để người bệnh tự đi về |
| Đi khám trong ngày | Va đầu kèm choáng, đau đầu, buồn nôn, nhìn mờ; biến dạng chi, nghi gãy, trật khớp; không chịu được sức nặng lên chân; tiếng phựt kèm hụt lực; sưng bầm lan nhanh; nước tiểu sẫm màu kèm đau cơ dữ dội | Dừng tập, cố định tạm vùng đau, đến cơ sở y tế; không tự lái xe nếu choáng |
| Theo dõi và hẹn khám | Đau kéo dài không đỡ sau vài ngày nghỉ; đau ở khớp, xương khi chịu lực; đau tái phát ở đúng một điểm; khó thở, ho kéo dài khi tập mà trước đây không có | Giảm hoặc ngừng phần tập gây đau, đặt lịch khám |
Đừng để lịch tập, thành tích hay ngại ngùng với nhóm khiến bạn tiếp tục khi đã có dấu hiệu ở hai mức đầu. Vạch đích, ván đấu, hay buổi tập luôn có lần sau.
Dấu hiệu từ tim: những điều không được tự giải thích là "mệt"
Đau, tức, nặng ngực khi gắng sức. Cảm giác như có vật nặng đè, bóp nghẹt, có thể lan ra vai trái, cánh tay, hàm, lưng, kèm vã mồ hôi, buồn nôn. Ở người trung niên, nhất là có hút thuốc, tăng huyết áp, mỡ máu, tiểu đường hay gia đình có người mắc bệnh tim sớm, đây là dấu hiệu phải gọi cấp cứu, không đợi xem có đỡ không.
Ngất trong lúc đang gắng sức. Ngất khi đang chạy, đang đánh cầu khác với choáng sau khi dừng phắt ở vạch đích. Ngất trong lúc gắng sức có thể là dấu hiệu rối loạn nhịp tim hay bệnh tim cấu trúc, cần được khám tim mạch kể cả khi đã tỉnh lại và thấy bình thường.
Tim đập loạn, hồi hộp bất thường. Cảm giác tim đập rất nhanh, không đều, như hụt nhịp, nhất là kèm choáng, khó thở. Nếu đồng hồ thể thao báo nhịp tim bất thường kèm triệu chứng thật, coi triệu chứng là chính; nếu chỉ có con số mà không có triệu chứng, vẫn nên đi khám để kiểm tra.
Khó thở vượt mức gắng sức. Thở dốc khi tập nặng là bình thường; khó thở ở cường độ nhẹ, không giảm sau khi nghỉ vài phút, hay kèm tiếng rít, môi tím tái thì không bình thường.
Ở người trẻ cũng có. Sự cố tim khi tập không chỉ gặp ở người lớn tuổi. Người trẻ có tiền sử ngất, gia đình có người đột tử trẻ không rõ nguyên nhân, nên được khám tim mạch trước khi tập nặng hay thi đấu.
Sốc nhiệt và say nắng: nguy cơ thường gặp ở khí hậu Việt Nam
Với nắng nóng và độ ẩm cao ở phần lớn các tỉnh thành, đặc biệt mùa hè ở miền Bắc, miền Trung và gần như quanh năm ở miền Nam, bệnh lý do nhiệt là nguy cơ thực tế với người chạy bộ, đạp xe, chơi pickleball hay bóng chuyền ngoài trời. Trường hợp nặng nhất là sốc nhiệt khi tập, khi thân nhiệt tăng quá cao và ảnh hưởng đến não, gan, thận, tim. Đây là cấp cứu.
Dấu hiệu cần nghĩ đến sốc nhiệt: lú lẫn, nói lắp, đi loạng choạng, cư xử khác thường, co giật hoặc bất tỉnh trong lúc hay ngay sau khi tập trời nóng. Da có thể nóng đỏ, nhưng không nhất thiết khô; nhiều người vẫn vã mồ hôi. Việc cần làm: gọi 115, đưa vào chỗ râm, cởi bớt quần áo, làm mát càng nhanh càng tốt bằng nước mát, khăn ướt, quạt; nếu ở giải có đội y tế, báo ngay cho họ.
Những dấu hiệu nhẹ hơn như chóng mặt, buồn nôn, đau đầu, mệt rã rời, chuột rút khi trời nóng là lúc phải dừng tập, vào chỗ mát, uống nước và theo dõi. Nếu không đỡ sau khoảng nửa giờ hoặc nặng lên, đi khám. Phòng ngừa quan trọng hơn xử trí: tập vào sáng sớm hoặc chiều muộn, làm quen dần với nóng trong một hai tuần, giảm cường độ khi trời oi, không tập nặng khi vừa ốm, và không chạy giải với tốc độ mục tiêu khi thời tiết khác hẳn lúc tập.
Va đầu, ngã và chấn thương cột sống
Va đầu khi chơi bóng chuyền, ngã xe đạp, va người khi đánh đôi cầu lông, hay ngã khi tập võ là những tình huống cần xử lý thận trọng. Nguyên tắc chung theo các hướng dẫn quốc tế về chấn động não trong thể thao là: nghi ngờ thì cho nghỉ ngay. Những điều cần nhớ:
- Sau va đầu, nếu có choáng, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, nhìn mờ, lơ mơ, không nhớ chuyện vừa xảy ra, người chơi phải rời sân và không quay lại thi đấu trong ngày.
- Bất tỉnh dù chỉ thoáng qua, nôn nhiều lần, co giật, yếu tay chân, lú lẫn ngày càng tăng, đau đầu dữ dội tăng dần: gọi 115.
- Người vừa va đầu không nên ở một mình trong vài giờ đầu, không tự lái xe về.
- Nghi chấn thương cột sống cổ sau ngã mạnh, đặc biệt khi đau cổ, tê bì hay yếu tay chân: không di chuyển người bị nạn, không nâng đầu, gọi 115 và giữ người bị nạn nằm yên.
- Ngã xe đạp với mũ bảo hiểm bị nứt, móp là dấu hiệu va đập mạnh, nên được khám kể cả khi thấy bình thường; mũ đã chịu va đập mạnh cần thay.
- Quay lại tập sau chấn động não theo lộ trình từng bước dưới sự theo dõi của nhân viên y tế, không tự quyết.
Người hay chơi thể thao đối kháng, võ thuật, đạp xe đường dài nên học một khoá sơ cứu cơ bản; vài giờ học có thể giúp bạn phản ứng đúng khi bạn tập bị nạn.
Người cùng tập nên làm gì khi có người gục ngã
Nếu ai đó gục ngã đột ngột khi đang chạy, đang đánh cầu và không phản ứng khi gọi, mỗi phút đều quan trọng. Các bước chung dưới đây không thay cho khoá huấn luyện cấp cứu, nhưng giúp bạn biết thứ tự việc cần làm:
- Đảm bảo an toàn cho mình và người bị nạn: dừng trận đấu, đưa người ra khỏi làn xe nếu ở đường, không để người khác giẫm vào.
- Gọi to, vỗ vai xem người bị nạn có phản ứng không. Kiểm tra họ có thở bình thường không.
- Nhờ một người gọi 115 ngay, nói rõ địa điểm. Nhờ người khác tìm máy khử rung tự động nếu nơi tập, nhà thi đấu, khu vực giải có trang bị.
- Nếu người bị nạn không thở hoặc chỉ thở ngáp từng cơn, người đã được huấn luyện bắt đầu ép tim ngay và duy trì cho đến khi có máy khử rung hoặc nhân viên y tế đến. Nhân viên điều phối cấp cứu qua điện thoại cũng có thể hướng dẫn bạn.
- Khi có máy khử rung tự động, bật máy và làm theo hướng dẫn bằng giọng nói của máy.
- Không cho người đang lơ mơ uống, không đổ dầu gió vào miệng, không cạo gió, không bấm huyệt thay cho gọi cấp cứu.
Ban tổ chức giải phong trào, câu lạc bộ có hoạt động thường xuyên nên có người được huấn luyện sơ cấp cứu, biết vị trí máy khử rung gần nhất nếu có, và có phương án gọi cấp cứu, đường cho xe cấp cứu vào. Chuyên mục giải phong trào của trang bàn chi tiết phần an toàn y tế cho ban tổ chức.
AI giúp được gì, và không được dùng vào lúc nào
Trong tình huống khẩn cấp, AI không phải là nơi để hỏi. Mỗi phút gõ câu hỏi vào chatbot hay tra triệu chứng trên mạng là một phút chậm gọi 115. Khi có dấu hiệu ở mức gọi cấp cứu, bạn gọi trước, hỏi sau. AI cũng không thể quyết định thay bạn chuyện "đau ngực thế này có đáng đi viện không"; nó chỉ dựa vào mô tả, không đo được điện tim, không nghe được phổi.
Ở ngoài lúc khẩn cấp, AI có vài việc giúp được. Bạn có thể nhờ nó soạn một tấm thẻ an toàn cho nhóm chạy hay câu lạc bộ cầu lông: các dấu hiệu phải dừng, các bước khi có người gục ngã, việc của từng người. Bạn có thể nhờ nó soạn bảng câu hỏi để chuẩn bị trước khi đi khám tim mạch, ví dụ các triệu chứng đã gặp, hoàn cảnh xuất hiện, tiền sử gia đình. Câu lệnh mẫu: "Soạn danh sách câu hỏi để một người chạy phong trào 50 tuổi mang theo khi đi khám tim mạch trước khi tăng tập, gồm triệu chứng cần kể và câu nên hỏi bác sĩ. Không đưa chẩn đoán."
Khi dùng AI cho các việc này, chỉ mô tả triệu chứng và bối cảnh, không cần đưa họ tên, số căn cước hay ảnh giấy tờ y tế có thông tin cá nhân. Mọi nội dung AI soạn về sơ cứu nên được người có chuyên môn hoặc tài liệu chính thức của ngành y tế đối chiếu trước khi phát cho cả nhóm.
Câu hỏi thường gặp
Đau ngực khi chạy nhưng nghỉ một lúc thì hết, có cần đi khám không?
Có. Đau ngực xuất hiện khi gắng sức và hết khi nghỉ là kiểu triệu chứng cần được bác sĩ tim mạch đánh giá, dù đã hết. Nếu cơn đau kéo dài, dữ dội, kèm vã mồ hôi, khó thở, gọi 115 ngay.
Choáng váng sau khi về đích có nguy hiểm không?
Choáng ngay sau khi dừng đột ngột thường do máu dồn xuống chân, hay đỡ khi nằm xuống, gác chân cao, uống nước. Ngất trong lúc đang chạy, choáng kèm đau ngực, lú lẫn, hay không đỡ sau vài phút là trường hợp cần nhân viên y tế đánh giá ngay.
Có nên khám sức khoẻ trước khi bắt đầu tập không?
Người trẻ khoẻ tập nhẹ thường không bắt buộc. Người trung niên, có bệnh nền, hút thuốc, có triệu chứng khi gắng sức, hay gia đình có người đột tử sớm nên khám trước khi tập nặng hoặc chạy giải dài. Bác sĩ sẽ quyết định cần kiểm tra gì.
Va đầu nhẹ khi chơi bóng chuyền, thấy bình thường thì chơi tiếp được không?
Nếu có bất kỳ triệu chứng nào như choáng, đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ, nên rời sân và nghỉ trong ngày. Triệu chứng chấn động não đôi khi xuất hiện muộn sau vài giờ. Người xung quanh nên theo dõi và đưa đi khám nếu triệu chứng nặng lên.
Tập trời nóng uống bao nhiêu nước là đủ?
Nhu cầu khác nhau theo người, cường độ và thời tiết. Nguyên tắc chung là uống trước khi tập, uống từng ngụm khi tập dài, không đợi quá khát, và cũng không uống ép quá nhiều. Chi tiết uống nước và bù điện giải có ở chuyên mục ăn uống của trang.
Đồng hồ thể thao báo nhịp tim bất thường thì làm gì?
Nếu kèm triệu chứng như choáng, đau ngực, khó thở, dừng tập và đi khám hoặc gọi cấp cứu tuỳ mức độ. Nếu không có triệu chứng, vẫn nên đi khám để kiểm tra, mang theo ghi nhận của đồng hồ. Thiết bị đeo không thay được điện tim tại cơ sở y tế.