Dữ liệu từ đồng hồ thể thao nói về bạn nhiều hơn bạn nghĩ: đường chạy buổi sáng cho thấy nơi bạn sống và giờ bạn ra khỏi nhà, nhịp tim và giấc ngủ cho thấy tình trạng sức khoẻ, lịch tập cho thấy những lúc nhà vắng người. Phần lớn rủi ro không đến từ tin tặc tinh vi mà từ những cài đặt chia sẻ mặc định chưa ai xem lại và từ thói quen đăng buổi tập công khai.
Bài này đưa ra danh sách cài đặt nên kiểm trên ứng dụng đi kèm đồng hồ, cách chia sẻ buổi tập mà không lộ vị trí, những lưu ý khi đưa dữ liệu cho chatbot, và quyền của bạn với dữ liệu của mình. Tên mục cài đặt khác nhau giữa các ứng dụng và thay đổi theo phiên bản; bạn tra theo từ khoá như quyền riêng tư, chia sẻ, vùng ẩn bản đồ.
Những gì thiết bị đeo biết về bạn
Trước khi chỉnh cài đặt, nên hình dung rõ lượng thông tin đang được ghi lại. Một chiếc đồng hồ đeo cả ngày lẫn đêm có thể thu những nhóm dữ liệu sau, tuỳ máy và tuỳ tính năng bạn bật.
- Vị trí: toạ độ từng giây trong buổi tập ngoài trời, điểm xuất phát và kết thúc, những cung đường lặp lại.
- Lịch sinh hoạt: giờ ngủ, giờ thức, giờ tập đều đặn, những ngày vắng nhà vì đi xa.
- Chỉ số cơ thể: nhịp tim cả ngày, độ biến thiên nhịp tim, ước tính oxy trong máu, nhiệt độ da, cân nặng, chiều cao.
- Sức khoẻ sinh sản: nếu bạn dùng tính năng theo dõi chu kỳ kinh nguyệt.
- Mạng quan hệ: danh sách bạn tập cùng, nhóm, câu lạc bộ, người theo dõi.
- Thông tin thiết bị và tài khoản: email, số điện thoại đăng ký, mã thiết bị, điện thoại đi kèm.
Mỗi loại dữ liệu riêng lẻ có vẻ vô hại. Ghép lại, chúng vẽ ra một bức chân dung khá chi tiết: người này sống ở đâu, sáng nào cũng ra khỏi nhà lúc năm giờ, chạy một mình theo cung đường quen, cuối tuần thường đi xa. Đây là lý do nhiều quy định về dữ liệu cá nhân xếp dữ liệu sức khoẻ và vị trí vào nhóm cần bảo vệ cao hơn.
Danh sách cài đặt nên kiểm ngay
Dành mười lăm phút đi qua các mục dưới đây trong ứng dụng đi kèm đồng hồ và ứng dụng tập luyện bạn dùng để chia sẻ.
- Chế độ hiển thị mặc định của buổi tập: chuyển sang chế độ chỉ riêng bạn xem hoặc chỉ người theo dõi được duyệt, thay vì công khai. (Tên mục có thể khác; chọn mức riêng tư nhất mà bạn thấy tiện.)
- Vùng ẩn bản đồ: nhiều ứng dụng cho phép ẩn một bán kính quanh địa chỉ nhà và nơi làm việc, phần đường chạy trong vùng đó không hiển thị cho người khác. Đặt bán kính đủ rộng và không để tâm vùng trùng chính xác với nhà.
- Duyệt người theo dõi: bật chế độ phải duyệt trước khi ai đó theo dõi bạn, và xem lại danh sách hiện có.
- Hiển thị trong bảng xếp hạng đoạn đường: nếu ứng dụng có, cân nhắc tắt để tên bạn không xuất hiện gắn với cung đường cụ thể.
- Ứng dụng bên thứ ba được kết nối: xem danh sách ứng dụng đang được cấp quyền đọc dữ liệu, thu hồi những ứng dụng không còn dùng.
- Quyền của ứng dụng trên điện thoại: vị trí nên để ở mức chỉ khi đang dùng nếu tính năng cho phép; tắt quyền danh bạ, micro nếu không cần.
- Bảo mật tài khoản: mật khẩu riêng không dùng lại, bật xác thực hai lớp nếu có.
- Dữ liệu dùng cho nghiên cứu, cải thiện sản phẩm, quảng cáo: đọc kỹ và tắt những gì bạn không đồng ý.
Sau mỗi lần ứng dụng cập nhật lớn, nên xem lại danh sách này một lần, vì tính năng mới đôi khi đi kèm cài đặt chia sẻ mới được bật sẵn.
Chia sẻ buổi tập mà vẫn an toàn
Chia sẻ buổi tập với bạn bè là một phần niềm vui của thể thao phong trào, và không cần bỏ hẳn. Điều cần thay đổi là cách chia sẻ. Thay vì đăng nguyên bản đồ đường chạy, bạn có thể đăng ảnh phong cảnh, tổng quãng đường và thời gian, hoặc chỉ chia sẻ trong nhóm kín của câu lạc bộ. Đăng sau khi đã về nhà vài tiếng, hoặc sau khi đã rời một địa điểm, thay vì đăng trực tiếp khi đang tập.
Người chạy một mình vào giờ sớm hoặc tối, đặc biệt là nữ giới, nên cẩn trọng hơn với việc lộ cung đường cố định. Đổi cung đường, đổi giờ xuất phát, chạy cùng nhóm vào những giờ vắng là những thói quen an toàn đã có từ trước khi có đồng hồ thông minh, và chúng vẫn đúng. Tính năng chia sẻ vị trí trực tiếp cho người thân trong lúc tập, nếu máy có, nên chỉ bật cho một hai người tin cậy.
Với nhóm chạy, câu lạc bộ, ban tổ chức giải phong trào: khi đăng ảnh tổng kết, tránh để lộ bản đồ đường chạy tập luyện thường xuyên bắt đầu từ nhà một thành viên. Khi thu thập dữ liệu của thành viên để xếp nhóm tập hay theo dõi tiến độ, nói rõ mục đích, chỉ xin dữ liệu cần thiết, và không đăng chỉ số sức khoẻ của ai khi chưa được đồng ý.
Đưa dữ liệu tập cho chatbot: nên và không nên
Khi nhờ AI phân tích, bạn gửi dữ liệu đến máy chủ của nhà cung cấp chatbot. Tuỳ cài đặt và loại tài khoản, nội dung có thể được lưu, được xem để kiểm tra chất lượng hoặc dùng cải thiện mô hình. Bảng dưới gom các nguyên tắc thực tế.
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Dán bảng tóm tắt theo buổi hoặc theo tuần | Tải nguyên gói dữ liệu tài khoản lên |
| Ghi nhóm tuổi, giới khi cần bối cảnh | Ghi họ tên, ngày sinh, địa chỉ |
| Ghi "chạy ven sông", "chạy trong phố" | Để lại cột toạ độ hoặc tên cung đường gần nhà |
| Ghi "đang dùng thuốc ảnh hưởng nhịp tim, đã hỏi bác sĩ" khi thật sự cần | Dán kết quả xét nghiệm, bệnh án, đơn thuốc |
| Kiểm cài đặt lưu lịch sử và dùng dữ liệu huấn luyện của chatbot | Mặc định tin rằng mọi cuộc trò chuyện đều riêng tư |
| Xoá cuộc trò chuyện sau khi xong nếu không cần giữ | Dùng tài khoản chatbot chung của công ty cho dữ liệu sức khoẻ cá nhân |
Nguyên tắc chung rất đơn giản: AI chỉ cần dữ liệu để trả lời câu hỏi, không cần biết bạn là ai và sống ở đâu. Mọi thứ không phục vụ câu hỏi đều nên bỏ ra trước khi gửi.
Quyền của bạn với dữ liệu của mình
Ở Việt Nam, khung pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân đã được xây dựng và hoàn thiện dần trong những năm gần đây, trong đó dữ liệu về sức khoẻ và vị trí thường được coi là nhạy cảm hơn dữ liệu thông thường. Nhiều nền tảng quốc tế cũng có chính sách cho người dùng quyền xem, tải về, sửa và xoá dữ liệu. Chi tiết quy định thay đổi theo thời gian, nên khi cần thực hiện quyền của mình một cách chính thức, bạn kiểm văn bản pháp luật hiện hành và chính sách quyền riêng tư mới nhất của nền tảng.
Về mặt thực tế, ba quyền hữu ích nhất cho người tập là: tải về bản sao dữ liệu để lưu trữ và chuyển nền tảng; xoá các buổi tập hay dữ liệu cũ không còn cần; và xoá toàn bộ tài khoản khi ngừng dùng. Khi bán hoặc cho lại đồng hồ cũ, hãy huỷ ghép nối với tài khoản, khôi phục cài đặt gốc và gỡ thiết bị khỏi tài khoản trên ứng dụng, để người sau không đồng bộ được dữ liệu của bạn.
Nếu đồng hồ do công ty cấp trong chương trình sức khoẻ cho nhân viên, nên hỏi rõ công ty xem được những dữ liệu gì, ở dạng tổng hợp hay từng người, và dùng vào việc gì. Bạn có quyền biết điều đó trước khi tham gia, và nên được chọn tham gia hay không mà không bị ảnh hưởng đến đánh giá công việc. Nếu chương trình chỉ cần số bước tổng hợp theo phòng ban, không có lý do gì để chia sẻ giấc ngủ hay nhịp tim cá nhân.
Những tình huống đặc biệt cần chú ý
Trẻ em dùng đồng hồ định vị. Đồng hồ cho trẻ thường có định vị liên tục và gọi điện. Phụ huynh nên tự quản lý tài khoản, không để vị trí của trẻ hiện công khai, và giải thích cho trẻ ở mức phù hợp tuổi về việc không chia sẻ nơi mình đang ở với người lạ.
Thiết bị mua trôi nổi. Đồng hồ không rõ nguồn gốc đi kèm ứng dụng lạ có thể xin nhiều quyền hơn cần thiết và gửi dữ liệu đi đâu không ai biết. Ưu tiên thiết bị có chính sách quyền riêng tư rõ ràng, ứng dụng cập nhật đều đặn.
Đi du lịch, thi đấu ở xa. Khi đăng buổi chạy ở nơi khác, bạn cũng đang cho biết nhà mình vắng người. Có thể chờ về nhà rồi mới đăng.
Mất điện thoại hoặc đồng hồ. Điện thoại đã ghép nối có thể mở ứng dụng tập luyện với toàn bộ lịch sử. Đặt khoá màn hình cho cả điện thoại lẫn đồng hồ nếu máy hỗ trợ, và khi mất thiết bị, đăng nhập tài khoản từ máy khác để đăng xuất khỏi các thiết bị cũ, đổi mật khẩu.
Ảnh chụp màn hình gửi nhóm chat. Ảnh tổng kết buổi tập thường kèm bản đồ thu nhỏ, giờ xuất phát và tên tài khoản. Trước khi gửi vào nhóm đông người, cắt bớt phần bản đồ hoặc dùng chế độ chia sẻ không kèm vị trí nếu ứng dụng có.
Mạng Wi-Fi công cộng. Đồng bộ dữ liệu qua Wi-Fi công cộng ở quán cà phê, khách sạn nói chung đã được mã hoá bởi ứng dụng, nhưng việc đăng nhập tài khoản trên máy lạ thì nên tránh.
Câu hỏi thường gặp
Để chế độ riêng tư thì có còn chia sẻ với câu lạc bộ được không?
Nhiều ứng dụng cho phép chia sẻ trong nhóm kín hoặc chỉ với người theo dõi được duyệt. Bạn cũng có thể đặt chế độ riêng tư cho buổi tập mặc định, rồi chọn công khai từng buổi bạn muốn khoe. Cách này vừa an toàn vừa không mất niềm vui chia sẻ.
Vùng ẩn quanh nhà có bảo vệ tuyệt đối không?
Không tuyệt đối. Nếu bán kính nhỏ và bạn luôn xuất phát cùng một điểm, người chịu khó vẫn có thể suy ra vị trí từ nhiều buổi tập. Đặt bán kính rộng hơn, thỉnh thoảng bắt đầu ghi ở chỗ khác, và hạn chế chia sẻ công khai là các lớp bảo vệ bổ sung.
Xoá ứng dụng trên điện thoại có xoá dữ liệu trên máy chủ không?
Thường là không. Gỡ ứng dụng chỉ xoá phần trên điện thoại, dữ liệu trong tài khoản vẫn còn. Muốn xoá thật, bạn dùng chức năng xoá dữ liệu hoặc xoá tài khoản trong phần cài đặt hoặc trang quản lý tài khoản của nền tảng.
Công ty bảo hiểm có thể dùng dữ liệu đồng hồ không?
Chỉ khi bạn tham gia chương trình có chia sẻ dữ liệu và đồng ý điều khoản. Trước khi tham gia, đọc rõ dữ liệu nào được chia sẻ và dùng thế nào. Nếu băn khoăn về quyền lợi pháp lý, nên hỏi người có chuyên môn thay vì tự đoán.
Dùng chatbot bằng tài khoản trả phí thì dữ liệu có an toàn hơn không?
Một số gói có điều khoản dữ liệu khác gói miễn phí, nhưng không nên mặc định. Hãy đọc chính sách hiện hành và kiểm cài đặt cụ thể của tài khoản. Dù gói nào, bỏ thông tin định danh trước khi dán vẫn là lớp bảo vệ chắc chắn nhất.